Bugün uzaya ve uzaydaki yerimize bakışımız bir kez daha değişecek

AMERİKA BÜLTENİ (10 Nisan 2019)

Galileo’nun teleskobu, Louis Daguerr’ın Ay fotoğrafı, NASA’nın 1990’daki evren fotosu, Hubble’ın yıldız fotoğrafları… Evrene bakışımızda ve evrendeki yerimizi algılayışımızda köklü değişimlere neden olan önemli bazı köşe taşları… 

Bugün bilim dünyasında tüm gözler, böylesi önemli bir dönemeç beklentisi ile, ABD Ulusal Bilim Vakfının, Washington DC’deki Ulusal Basın Kulübü binasında yapacağı basın toplantısında.   

Bugün ne açıklanacak? 

Aslında tam olarak ne açıklanacağını kimse bilmiyor. Bu tür önemli astronomi açıklamalarında genellikle astronomi haberlerine vakıf bir grup gazeteciye, bu konuda resmi toplantı saatine kadar hiç konuşmamak ve yayın yapmamak şartıyla, önceden açıklamanın içeriği hakkında bilgilendirme yapılırdı. Bu kez bu yapılmadı. Fakat, Ulusal Bilim Vakfının resmi duyurusunda toplantının ‘Olay Ufku Teleskobu’ (EHT) projesinin 2 yıldır süren çalışmasının mevcut bilgi düzenini değiştirecek sonuçlarıyla ilgili olduğu belirtildiği için tarihte ilk kez bir kara deliği görüntülemenin başarıldığı açıklaması bekleniyor.  

Kara delik nedir? 

Astronomi dünyası, kütle ağırlığı böylesine büyük, hacmi küçük, çekim alanı her türlü maddi parçanın ve ışığın kendisinden kaçmasına izin vermeyecek derecede güçlü olan bu kozmik cisimlere, ışık yaymadıkları için ‘kara delik’ diyor. 

Başlangıçta ‘kara delik’, Einstein’in genel görelilik teorisindeki alan formülünün matematiksel karşılıklarından biriydi. Gerçekten astronomik bir objeyi temsil ettiklerinin bir garantisi yoktu. Hatta Einstein bile varlıklarından kesinlikle emin değildi. 1930’lu yıllarda Hint asıllı Amerikalı astrofizikçi Subrahmanyan Chandrasekhar’ın ‘kara delik’lerin yıldızların ölümünün kaçınılmaz bir sonucu olacağını göstermesinden sonra astronomi dünyası kara delikleri bir obje olabileceğini düşünmeye başladı. 1960’lı yıllarda X-ray teleskoplar aracılığı ile ‘kuasar’lar keşfedilirken kara deliklerin varlığına ilişkin ilk somut izlere de ulaşıldı. O günden beri de kara delikler, sadece x-ray teleskoplar veya radyo gözlemevleri aracılığı ile tespit edilebiliyor.   

Sagittarius A nedir? 

Dünyamıza yakın iki ‘kara delik’ var. En yakınımızda olan 26 bin ışık yılı uzaklıkta, Samanyolu Galaksimizin merkezinde yer alıyor. Sagittarius yıldız kümesinin ortasında yer aldığı için Sagittarius Aolarak adlandırılıyor. 

Kara delikler, yıldızları nasıl yörüngesinde tutabiliyor?

Yoğunlaşmış kütle çekim güçleriyle yıldızları yörüngelerinde tutuyorlar. Örneğin, 

Sagittarius A’nın kütle çekim ağırlığı tam 4 milyon güneşe eşit. Yine örneğin, Samanyoluna en yakın galaksilerden birinin merkezinde ‘dev’ kara deliğin, kütle ağırlığı, 6000000000 güneşten daha büyük. 

Olay ufku nedir? 

Bir kara deliğin merkezinde, ışığın ve maddenin artık kendisinden kaçamadığı alanına ‘olay ufku’ deniyor. İnsanlık bugüne kadar doğrudan bir kara deliği veya ‘olay ufku’nu hiç göremedi. 

Bugüne kadar hiç kara delik fotoğrafı göremememizin nedeni ne? 

Devasa kütle ağırlığına rağmen hacimsel olarak çok küçükler. Örneğin en yakınımızdaki Sagittarius A, 4000 güneşlik muazzam kütle büyüklüğüne rağmen, çok küçük ve bu küçüklüğü de parlak gazlar ve uzay tozları ile çevrili. Bir astrofizikçinin de dediği gibi, ‘’bir kara deliğin veya olay ufkunun fotoğrafını çekmek, Dünyadan Ay yüzeyindeki bir CD’nin fotoğrafını çekmeye çalışmak gibi. 

Bilimsel açıklamaya göre Sagittarius A, dünyadan görüldüğünde 50 mikro ark saniye genişliğinde olur. 1 ark saniye 3600’de 1 dereceye denk gelen bir büyüklük. Anlaşılır kılmak için örneklersek, Sagittarius A’nın büyüklüğü, 1 dolunay büyüklüğünden 37.2 milyon kez daha küçük görünür. 

26 bin ışık yılı uzaklıktaki bu ölçüde bir küçüklüğün fotoğrafını çekebilmek için de Dünya büyüklüğünde objektife sahip bir teleskoba ihtiyaç var. 

‘Olay Ufku Teleskobu’ nedir? 

İşte 2017’de yılı Nisan ayında böyle bir devasa teleskobu en azından sanal olarak inşa etme fikri gelişti. Antarktika, Greenland, Güney Amerika, Kuzey Amerika, Hawaii ve Avrupa kıtasında bulunan 8 gözlemevi hep beraber teleskoplarını galaksimizin merkezindeki kara deliğe yöneltti. ABD Ulusal Bilim Vakfının da açıkladığı gibi bu 8 teleskop, sanal devasa bir teleskop objektifine dönüştü. 

Sonucun açıklanması neden 2 yıl sürdü?

Bu kolay bir iş değildi. Öncelikle, 8 ayrı teleskobun, dünyanın hareketlerinin görüntüyü sürekli değiştirmesi nedeniyle, atomik saat olarak çok hassas şekilde senkronize olması gerekiyordu. Her teleskobun kaydettiği verilere ilişkin hard dosyalar tek tek ekibin çalışma laboratuvarlarına ulaştırıldı. Antarktika’daki hard disklerin ekibin çalışma laboratuvarlarına ulaşması, mevsim koşulları nedeniyle aylarca sürdü. 

Elde ettikleri verilerin büyüklüğü, bunların dijital görüntüye dönüştürülmesi süresini oldukça uzattı.

Açıklama saat kaçta ve nasıl izleyebiliriz? 

‘Olay Ufku Teleskobu’ ekibindeki bilim insanları, New York saati ile sabah saat 09:00’da (Türkiye saati ile 16:00), tespit ettikleri görüntüleri veya bu konudaki çok önemli bir keşfi insanlığa canlı yayında açıklayacak. Açıklamayı saati geldiğinde aşağıdaki videodan canlı izleyebilirsiniz.   

You must be logged in to post a comment Login